Niepłodność męska i nieprawidłowy wynik badania nasienia – przyczyny, diagnostyka i leczenie

Niepłodność męska oznacza sytuację, w której czynnik dotyczący mężczyzny utrudnia parze uzyskanie ciąży. Najczęściej pierwszym badaniem pozwalającym ocenić męską płodność jest badanie nasienia – seminogram. Ocenia ono między innymi liczbę plemników, ich ruchliwość, morfologię oraz całkowitą liczbę plemników w ejakulacie.

Nieprawidłowy seminogram nie oznacza jednak automatycznie bezpłodności, podobnie jak prawidłowy wynik nie daje gwarancji uzyskania ciąży. Parametry nasienia znacznie różnią się pomiędzy poszczególnymi mężczyznami, a nawet pomiędzy kolejnymi próbkami tego samego mężczyzny. Według aktualnych wytycznych EAU nieprawidłowy pierwszy wynik powinien być dlatego potwierdzony w co najmniej kolejnym badaniu.

Celem konsultacji andrologicznej nie jest wyłącznie stwierdzenie, że „plemników jest za mało”. Trzeba ustalić możliwą przyczynę problemu, ocenić funkcję jąder, gospodarkę hormonalną, przebyte choroby i operacje oraz zdecydować, czy istnieje możliwość leczenia przyczynowego albo poprawy szans na naturalne poczęcie lub skuteczne zastosowanie metod wspomaganego rozrodu.

Sprawdź konsultacje andrologiczne we Wrocławiu.

Czynnik męski ma znaczenie w dużej części par mających trudności z uzyskaniem ciąży.

EAU wskazuje, że element związany z płodnością mężczyzny można znaleźć u około połowy par zgłaszających problem niepłodności.

Nie oznacza to jednak, że zawsze istnieje jedna choroba odpowiadająca za problem.

Możliwe są sytuacje, w których:

• przyczyna dotyczy przede wszystkim mężczyzny
• problem występuje głównie u partnerki
• nieprawidłowości występują u obojga
• pomimo prawidłowej podstawowej diagnostyki nie udaje się znaleźć jednoznacznej przyczyny.

Dlatego leczenie powinno dotyczyć pary starającej się o ciążę, a nie wyłącznie poprawienia jednej wartości w seminogramie.

WHO nie określa obecnie jednej granicy oddzielającej „płodnego” od „niepłodnego” mężczyzny.

W szóstej edycji podręcznika WHO przedstawiono dolne 5. percentyle parametrów obserwowanych u około 3500 mężczyzn, których partnerki uzyskały naturalną ciążę w ciągu 12 miesięcy.

Najważniejsze wartości wynoszą:

• objętość nasienia – około 1,4 ml
• koncentracja plemników – około 16 mln/ml
• całkowita liczba plemników – około 39 mln w ejakulacie
• całkowita ruchliwość – około 42%
• ruch postępowy – około 30%
• żywotność – około 54%
• prawidłowe formy morfologiczne – około 4%.

Wartości te nie są jednak „wynikiem egzaminu”, który mężczyzna zdaje albo oblewa.

Najczęściej nie.

Parametry nasienia wykazują naturalną zmienność.

Na wynik mogą wpływać między innymi:

• niedawna gorączka
• infekcja
• okres abstynencji
• niepełne pobranie próbki
• niektóre leki
• zmiany stylu życia.

Aktualne wytyczne EAU zalecają co najmniej dwa kolejne badania nasienia, jeżeli pierwsze badanie jest nieprawidłowe.

Nie oznacza to, że każdy pacjent musi wykonywać wiele badań w nieskończoność.

Przy bardzo istotnej nieprawidłowości, na przykład braku plemników w ejakulacie, diagnostyka przyczyny może być rozpoczęta równolegle z potwierdzeniem wyniku.

Nie powinno się używać przypadkowych środków nawilżających podczas pobierania próbki.

Niektóre preparaty mogą wpływać na:

• ruchliwość
• właściwości plemników.

WHO zaleca unikanie lubrykantów, a jeśli ich zastosowanie jest konieczne – używanie wyłącznie preparatu odpowiednio zweryfikowanego jako niespermatotoksyczny.

Podobnie zwykła prezerwatywa lateksowa nie jest właściwym pojemnikiem do pobierania nasienia do standardowej analizy.

Azoospermia oznacza brak plemników w ejakulacie po odpowiednio wykonanej analizie próbki.

Jest to istotne rozpoznanie wymagające dalszej diagnostyki.

Najważniejsze jest ustalenie, czy mamy do czynienia z:

Azoospermią obturacyjną

Plemniki mogą być produkowane w jądrach, ale występuje przeszkoda w ich transporcie.

Azoospermią nieobturacyjną

Problem dotyczy przede wszystkim wytwarzania plemników w jądrach.

Rozróżnienie tych sytuacji ma kluczowe znaczenie dla dalszego leczenia.

EAU zaleca potwierdzenie nieobturacyjnej azoospermii w dwóch kolejnych badaniach nasienia po odpowiednim przygotowaniu próbki.

Oznacza obniżoną ruchliwość plemników.

Szczególnie ważny jest:

• ruch postępowy

czyli zdolność plemników do przemieszczania się do przodu.

Według danych referencyjnych WHO dolny 5. percentyl ruchu postępowego wynosi około:

• 30%.

Obniżona ruchliwość może występować między innymi przy:

• niektórych zaburzeniach jąder
• żylakach powrózka
• określonych czynnikach środowiskowych
• infekcjach i stanach zapalnych
• rzadkich zaburzeniach genetycznych.

Sam wynik nie określa jednak przyczyny.

Oznacza współistnienie kilku nieprawidłowości seminogramu.

Dotyczą one:

• liczby plemników
• ruchliwości
• morfologii.

Im więcej parametrów jest znacznie obniżonych, tym większe znaczenie ma pełna diagnostyka andrologiczna.

Nie jest to jednak osobna jedna choroba.

OAT może być efektem bardzo różnych problemów, dlatego leczenie powinno być skierowane na przyczynę, jeśli można ją ustalić.

Brak ejakulatu nie jest tym samym co azoospermia.

W azoospermii:

• ejakulat jest obecny
• ale nie stwierdza się w nim plemników.

Przy braku lub bardzo małej ilości ejakulatu można brać pod uwagę między innymi:

• zaburzenia wytrysku
• wytrysk wsteczny
• zaburzenie emisji nasienia.

Tak, chociaż wpływ wieku jest inny niż u kobiet.

Mężczyźni mogą zachować produkcję plemników do późnego wieku, ale wraz ze starzeniem mogą zmieniać się:

• parametry nasienia
• funkcja hormonalna
• jakość materiału genetycznego plemników.

EAU uwzględnia zaawansowany wiek ojcowski jako jeden z czynników mogących wpływać na płodność i ryzyko reprodukcyjne.

Nie oznacza to jednak istnienia jednej granicy wieku, po której mężczyzna staje się niepłodny.

Jądro, które przez część dzieciństwa pozostawało poza moszną, jest narażone na niekorzystne warunki dla rozwijających się komórek rozrodczych.

Wpływ na późniejszą płodność zależy między innymi od tego:

• czy problem dotyczył jednego czy obu jąder
• kiedy został rozpoznany
• kiedy wykonano leczenie.

Mężczyzna z przebytym wnętrostwem powinien koniecznie poinformować o tym androloga podczas diagnostyki płodności.

Tak, w określonych sytuacjach.

Niektóre zakażenia mogą powodować:

• zapalenie najądrza
• zapalenie innych struktur
• późniejszą niedrożność dróg wyprowadzających nasienie.

Szczególne znaczenie mają nieleczone infekcje.

WHO w najnowszych wytycznych z 2025 roku wskazuje zapobieganie i właściwe leczenie zakażeń przenoszonych drogą płciową jako jeden z elementów profilaktyki niepłodności.

Nie. Zewnętrzny testosteron może wręcz znacząco zahamować produkcję plemników.

To jeden z najważniejszych problemów w andrologii.

Testosteron podawany jako lek:

• hamuje wydzielanie gonadotropin
• zmniejsza stymulację jąder
• może znacznie ograniczyć spermatogenezę.

EAU zdecydowanie zaleca, aby nie stosować terapii testosteronem jako leczenia męskiej niepłodności.

Mężczyzna planujący ojcostwo powinien zawsze powiedzieć lekarzowi o swoich planach przed rozpoczęciem terapii testosteronem.

Może współistnieć z zaburzeniami spermatogenezy, ale zależy to od przyczyny niedoboru.

W diagnostyce mężczyzn z:

• małą liczbą plemników
• azoospermią

EAU zaleca ocenę hormonalną obejmującą między innymi:

• testosteron całkowity
• FSH
• LH.

Interpretacja tych wyników pozwala określić, czy problem może dotyczyć:

• samych jąder
• czy sterowania ich funkcją przez podwzgórze i przysadkę.

Seminogram pokazuje efekt pracy układu rozrodczego, natomiast badanie może dostarczyć wskazówek dotyczących przyczyny.

Ocenia się między innymi:

• wielkość jąder
• ich konsystencję
• obecność zmian ogniskowych
• najądrza
• nasieniowody
• obecność żylaków powrózka.

Mniejsze i miękkie jądra mogą sugerować inny problem niż:

• prawidłowej wielkości jądra przy azoospermii spowodowanej przeszkodą.

Badanie obejmuje także ogólną ocenę cech hormonalnych mężczyzny.

Szczególne znaczenie mają przy azoospermii i bardzo ciężkiej oligozoospermii.

EAU zaleca między innymi:

• kariotyp i poradnictwo genetyczne przy azoospermii oraz koncentracji plemników poniżej około 5 mln/ml
• badanie mikrodelecji chromosomu Y szczególnie przy koncentracji ≤1 mln/ml, a rozważenie go także przy wartościach poniżej 5 mln/ml.

W określonych wadach nasieniowodów potrzebne może być badanie genu:

• CFTR.

Zakres diagnostyki genetycznej nie powinien być jednak taki sam dla każdego mężczyzny z lekko obniżoną ruchliwością plemników.

Nie jest to rutynowy zamiennik podstawowego seminogramu dla każdego mężczyzny.

EAU wskazuje większą przydatność badania fragmentacji DNA plemników między innymi u par z:

• nawracającymi utratami ciąż
• niepowodzeniami metod wspomaganego rozrodu
• niewyjaśnioną niepłodnością.

Wynik wymaga interpretacji w kontekście całej sytuacji klinicznej.

Nie należy wykonywać coraz większej liczby rozszerzonych badań tylko dlatego, że podstawowy seminogram raz wykazał niewielkie odchylenie.

Nie ma jednego suplementu, który można uznać za skuteczne leczenie wszystkich przypadków męskiej niepłodności.

Mężczyźni często samodzielnie stosują:

• antyoksydanty
• witaminy
• minerały
• wieloskładnikowe preparaty „na płodność”.

Problem polega na tym, że przyczyną nieprawidłowego nasienia może być:

• żylak
• zaburzenie hormonalne
• przeszkoda
• problem genetyczny
• uszkodzenie jąder.

Suplement nie rozwiąże każdej z tych przyczyn.

WHO w nowych wytycznych z 2025 roku kładzie nacisk przede wszystkim na oparte na dowodach postępowanie i stopniowe dobieranie terapii zamiast korzystania z kosztownych, niesprawdzonych metod.

Jądra prawidłowo znajdują się w mosznie między innymi dlatego, że spermatogeneza wymaga temperatury niższej niż temperatura wewnątrz organizmu.

Przewlekle zwiększona temperatura może wpływać na:

• spermatogenezę.

Znaczenie mogą mieć niektóre:

• ekspozycje zawodowe
• częste bardzo wysokie temperatury
• określone stany chorobowe.

Nie oznacza to jednak, że pojedyncza wizyta w saunie powoduje trwałą niepłodność.

Mogą wpływać na układ hormonalny i reprodukcyjny, ale jakość dowodów dla poszczególnych substancji jest różna.

Podczas konsultacji warto poinformować lekarza o stosowaniu:

• marihuany
• innych narkotyków
• sterydów anabolicznych
• leków i suplementów.

Celem pytania nie jest ocena zachowania pacjenta, lecz znalezienie odwracalnych czynników wpływających na płodność.

Nie ma jednego leczenia – terapia zależy od przyczyny.

Możliwe postępowanie może obejmować:

• leczenie zaburzenia hormonalnego
• leczenie określonego żylaka powrózka
• leczenie infekcji, jeśli została potwierdzona
• korekcję wybranych przeszkód
• zmianę leków lub odstawienie substancji gonadotoksycznych
• pobranie plemników.

W innych przypadkach para może korzystać z metod wspomaganego rozrodu:

• inseminacji domacicznej – IUI
• zapłodnienia pozaustrojowego – IVF
• ICSI.

Najnowsze wytyczne WHO 2025 podkreślają stopniowe przechodzenie od prostszych do bardziej zaawansowanych metod z uwzględnieniem wyników badań i sytuacji konkretnej pary.

W klasycznym IVF plemniki i komórka jajowa znajdują się razem w warunkach laboratoryjnych i zapłodnienie zachodzi bez bezpośredniego wstrzyknięcia plemnika do komórki.

W ICSI:

• pojedynczy plemnik jest wprowadzany bezpośrednio do komórki jajowej.

ICSI może mieć szczególne znaczenie przy:

• bardzo małej liczbie plemników
• znacznych zaburzeniach ich funkcji
• plemnikach pobranych chirurgicznie.

Nie oznacza to jednak, że ICSI jest automatycznie najlepszą metodą dla każdej pary.

Nie.

Jeżeli para wcześniej uzyskała ciążę, a obecnie przez dłuższy czas nie dochodzi do kolejnej, mówi się o:

• niepłodności wtórnej.

Od czasu poprzedniej ciąży mogły pojawić się między innymi:

• nowe choroby
• żylaki powrózka
• infekcje
• leczenie operacyjne
• zmiany hormonalne.

Zmienia się również wiek obojga partnerów.

Dlatego wcześniejsze ojcostwo nie jest wystarczającym powodem do pominięcia diagnostyki mężczyzny.

Tak. Coraz więcej danych wskazuje, że nieprawidłowa funkcja rozrodcza może czasami być sygnałem szerszego problemu zdrowotnego.

EAU i AUA/ASRM zwracają uwagę na większą częstość niektórych:

• chorób metabolicznych
• hormonalnych
• nowotworowych

u mężczyzn zgłaszających się z zaburzeniami płodności.

Dlatego konsultacja andrologiczna nie powinna ograniczać się do krótkiego spojrzenia na seminogram.

Nieprawidłowy wynik badania nasienia lub przedłużające się starania o ciążę warto omówić z andrologiem. Diagnostyka powinna uwzględniać oboje partnerów. Na wizytę warto zabrać dotychczasowe wyniki i listę przyjmowanych leków. Opis badań i metod wspomaganego rozrodu nie oznacza, że wszystkie są wykonywane w OMEGA Medical Clinics; dostępny zakres pomocy należy potwierdzić podczas rejestracji.

OMEGA Medical Clinics
ul. Traugutta 72/U2, 50-418 Wrocław

Rejestracja:
e-mail: