Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD) – objawy, przyczyny, diagnostyka i leczenie

Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne, w skrócie OCD, jest zaburzeniem psychicznym, w którym pojawiają się natrętne, niechciane myśli, obrazy lub impulsy oraz powtarzalne czynności albo rytuały psychiczne wykonywane w celu zmniejszenia lęku.

Osoba z OCD często zdaje sobie sprawę, że jej obawy są przesadne albo mało prawdopodobne, a mimo to czuje bardzo silną potrzebę sprawdzania, mycia, liczenia, powtarzania, pytania innych o zapewnienie albo wykonywania rytuałów w myślach.

OCD może zajmować wiele godzin dziennie, opóźniać wyjście z domu, utrudniać naukę, pracę, relacje i odpoczynek. Objawy bywają ukrywane przez lata z powodu wstydu albo obawy, że treść natrętnych myśli zostanie błędnie zinterpretowana.

OMEGA Medical Clinics we Wrocławiu prowadzi planowe konsultacje psychiatryczne dla dorosłych od 18. roku życia. Opis metod diagnostyki i leczenia ma charakter edukacyjny i nie oznacza, że każda z nich jest wykonywana w placówce.

Sprawdź konsultacje psychiatryczne dla dorosłych we Wrocławiu.

Obsesje to nawracające, natrętne i niechciane myśli, obrazy lub impulsy, które wywołują lęk, obrzydzenie, poczucie winy albo inne silne emocje.

Przykładem może być myśl:

• „mogłem kogoś potrącić samochodem”
• „na rękach są groźne bakterie”
• „co jeśli stracę kontrolę i zrobię komuś krzywdę?”.

Osoba zwykle nie chce takich myśli.

Właśnie dlatego mogą być one tak:

• niepokojące
• wstydliwe.

NICE podkreśla, że natrętne myśli występują czasami również u zdrowych osób, ale w OCD stają się częste, silnie stresujące i zaczynają wpływać na funkcjonowanie.

Podczas prawidłowej diagnostyki lekarz rozróżnia natrętną obsesję od rzeczywistego zamiaru działania.

Pyta między innymi:

• czy myśl jest chciana
• czy przeraża pacjenta
• czy pojawia się plan działania
• czy pacjent wykonuje rytuały, aby zapobiec wyobrażanej katastrofie.

To rozróżnienie jest bardzo ważne.

Nie należy ukrywać obsesji tylko dlatego, że ich treść jest:

• wstydliwa
• szokująca.

Przykład:

pojawia się obsesja:

„może nie wyłączyłem żelazka”.

Pojawia się silny lęk.

Pacjent wraca i sprawdza żelazko.

Lęk na chwilę spada.

Mózg otrzymuje jednak informację:

„sprawdzanie uratowało mnie przed niebezpieczeństwem”.

Następnym razem potrzeba sprawdzenia może być jeszcze silniejsza.

W ten sposób powstaje schemat:

obsesja → lęk → kompulsja → chwilowa ulga → wzmocnienie OCD.

Tak.

Pacjent może przez wiele godzin próbować odpowiedzieć sobie na pytania:

• „czy jestem dobrym człowiekiem?”
• „czy naprawdę tego chciałem?”
• „czy na pewno niczego nie przeoczyłem?”.

Takie analizowanie może wyglądać jak rozwiązywanie problemu.

W rzeczywistości może być sposobem uzyskiwania stuprocentowej pewności

której w OCD nigdy nie udaje się osiągnąć.

Ciągłe zapewnianie może podtrzymywać OCD.

Nie oznacza to, że bliscy powinni ignorować osobę albo mówić jej „przestań się wygłupiać”.

W terapii można ustalić sposób stopniowego ograniczania udziału rodziny w rytuałach.

NICE wskazuje, że odpowiednie zaangażowanie rodziny lub opiekunów może być elementem terapii ERP.

Pacjent może wielokrotnie sprawdzać:

• drzwi
• gaz
• piekarnik
• samochód
• wiadomości.

Może wykonywać sprawdzanie dziesiątki razy.

Czasami robi:

• zdjęcie zamkniętych drzwi
• nagrywa wyłączanie urządzeń

po to, aby później zdobyć pewność.

To również może stać się elementem rytuału.

Tak.

Może występować tzw. skrupulanctwo.

Pacjent może obawiać się:

• popełnienia grzechu
• niewłaściwej modlitwy
• bluźnierczych myśli.

Może wielokrotnie:

• powtarzać modlitwy
• spowiadać się
• pytać o moralną pewność.

Nie oznacza to, że religijność sama w sobie jest zaburzeniem.

Problemem jest mechanizm obsesji i kompulsji oraz utrata funkcjonowania.

Treść obsesji może dotyczyć również seksualności i tożsamości.

OCD może powodować niechciane wątpliwości i potrzebę:

• ciągłego analizowania
• sprawdzania reakcji ciała
• porównywania.

Samo występowanie pytań dotyczących własnej orientacji nie oznacza jednak OCD.

Rozpoznanie zależy od mechanizmu:

• obsesji
• lęku
• kompulsji.

Nie.

Część osób z OCD rzeczywiście ma rytuały związane z:

• symetrią
• układaniem.

Inni pacjenci w ogóle nie mają takich objawów.

Ich problem może dotyczyć wyłącznie:

• zanieczyszczenia
• krzywdy
• moralności
• seksualności
• sprawdzania.

Może zostać zauważone stosunkowo nagle, ale często objawy rozwijają się stopniowo.

Mogą początkowo zajmować kilka minut.

Z czasem rytuały mogą:

• rozrastać się
• obejmować kolejne obszary życia.

Stres może czasami nasilać objawy, ale nie oznacza to, że jest jedyną przyczyną.

Tak.

NICE zwraca uwagę, że niepokojące, dziwne czy agresywne myśli mogą okazjonalnie pojawiać się u prawie każdego człowieka.

W OCD różnica polega na tym, że:

• pojawiają się bardzo często
• powodują znaczny lęk
• prowadzą do rytuałów lub unikania.

Samo pojawienie się dziwnej myśli nie oznacza choroby.

Tak.

Osoba może unikać:

• noży
• dzieci
• publicznych toalet
• prowadzenia samochodu.

Może też unikać:

• wiadomości
• konkretnych słów
• określonych osób.

Unikanie zmniejsza lęk krótkoterminowo, ale może podtrzymywać przekonanie „to rzeczywiście było niebezpieczne”.

Tak.

NHS wskazuje depresję jako jeden z problemów często współwystępujących z OCD.

Długotrwałe życie z:

• obsesjami
• rytuałami
• poczuciem winy

może bardzo obciążać psychicznie.

Dlatego podczas konsultacji trzeba ocenić również:

• nastrój
• anhedonię
• myśli samobójcze.

Nie zawsze.

Zaburzenie gromadzenia jest obecnie traktowane jako odrębne rozpoznanie.

NHS również wymienia je jako osobny problem, który może współistnieć z OCD.

Nie powinno się automatycznie uznawać każdej osoby gromadzącej przedmioty za pacjenta z OCD.

Istnieją kwestionariusze pomagające oceniać objawy, ale nie zastępują diagnozy psychiatrycznej.

Mogą pomagać określić:

• rodzaj obsesji
• liczbę kompulsji
• nasilenie zaburzenia.

Najważniejszy pozostaje:

• wywiad kliniczny
• funkcjonowanie pacjenta.

Podstawowe metody leczenia to CBT z ekspozycją i powstrzymaniem reakcji – ERP – oraz, u odpowiednio dobranych pacjentów, farmakoterapia.

NHS wskazuje właśnie te dwie strategie jako główne sposoby leczenia OCD.

NICE stosuje model stopniowany – intensywność leczenia zależy między innymi od:

• nasilenia
• stopnia zaburzenia funkcjonowania
• wcześniejszej odpowiedzi na terapię.

Nie powinno to tak wyglądać.

Terapia jest:

• planowana
• stopniowa
• uzgadniana z pacjentem.

Zaczyna się często od sytuacji wywołujących mniejszy lub umiarkowany lęk

a następnie przechodzi do trudniejszych.

NHS opisuje właśnie stopniową ekspozycję od łatwiejszych do bardziej wymagających sytuacji.

Tak.

NICE zaleca przy obsesjach bez jawnych kompulsji CBT obejmujące ekspozycję na natrętne myśli oraz powstrzymywanie:

• rytuałów mentalnych
• neutralizowania.

Przykładowo pacjent może uczyć się nie wykonywać w myślach:

• „odczarowującego” zdania
• wielogodzinnej analizy.

Sama wspierająca rozmowa może nie wystarczyć.

Psychoterapia OCD powinna obejmować techniki ukierunkowane na:

• obsesje
• kompulsje
• unikanie.

CBT z ERP ma znacznie bardziej specyficzny charakter niż ogólne omawianie problemów życiowych.

Dlatego doświadczenie terapeuty w pracy z OCD ma znaczenie.

Nie.

Efekt w OCD może rozwijać się:

• stopniowo
• przez wiele tygodni.

NHS podaje, że w przypadku części leków poprawa może wymagać nawet około 12 tygodni.

Dlatego skuteczności nie powinno się oceniać po kilku dniach.

Może.

Przy większym zaburzeniu funkcjonowania NICE rekomenduje bardziej intensywne leczenie, w tym w odpowiednich sytuacjach:

• CBT z ERP
• farmakoterapię
• ich połączenie.

Decyzja zależy od:

• nasilenia
• wcześniejszego leczenia
• preferencji pacjenta.

Tak, część przypadków jest trudniejsza do leczenia.

NICE rekomenduje w ciężkim, przewlekłym i opornym OCD dostęp do specjalistycznych zespołów wielodyscyplinarnych.

Nie powinno się jednak określać OCD jako „opornego” po:

• jednej krótkiej terapii
• niepełnym ERP.

Mogą znacznie się zmniejszyć, ale efekt jest indywidualny.

Najważniejszą zmianą często jest to, że pacjent:

• przestaje podporządkowywać życie rytuałom
• toleruje niepewność
• nie reaguje automatycznie kompulsją.

Same pojedyncze natrętne myśli mogą nadal czasami się pojawiać, podobnie jak u osób bez OCD.

Nie.

W OCD może występować natrętna, przerażająca obsesja „co jeśli zrobię sobie krzywdę?”.

Może być ona całkowicie niechciana.

Należy jednak zawsze dokładnie odróżnić ją od:

• rzeczywistego zamiaru
• planu
• depresyjnych myśli samobójczych.

Tego rozróżnienia dokonuje się podczas oceny klinicznej.

Warto zastanowić się:

• jakie myśli powtarzają się najczęściej
• jakie emocje wywołują.

Dobrze zapisać:

• jakie rytuały wykonujesz
• ile czasu dziennie zajmują.

Warto powiedzieć również o zachowaniach, które łatwo przeoczyć:

• upewnianiu się
• analizowaniu
• unikaniu
• rytuałach mentalnych.

Należy poinformować o:

• depresji
• napadach paniki
• problemach ze snem
• innych zaburzeniach psychicznych.

Jeżeli wcześniej prowadzono terapię, warto powiedzieć:

• czy obejmowała ERP
• jak długo trwała
• jaki był efekt.

Należy również przygotować listę:

• leków
• suplementów
• wcześniejszej farmakoterapii.

Psychiatra Wrocław — dorośli 18+

Planowe konsultacje psychiatryczne dla dorosłych.

Zaburzenie lękowe uogólnione

Objawy, diagnostyka i dalsze postępowanie.

Depresja

Objawy, diagnostyka i dalsze postępowanie.