Bolesne miesiączki u nastolatki – przyczyny, diagnostyka i leczenie

Ból podczas miesiączki jest częsty u nastolatek. Najczęściej jest to pierwotne bolesne miesiączkowanie, czyli dysmenorrhoea występująca bez choroby narządów miednicy. Typowo pojawia się dopiero po kilku miesiącach od pierwszej miesiączki, kiedy cykle zaczynają być owulacyjne, i jest związana z działaniem prostaglandyn powodujących nasilone skurcze macicy.

Ból nie powinien być jednak automatycznie uznawany za „normalną część bycia kobietą”, szczególnie jeśli uniemożliwia chodzenie do szkoły, budzi w nocy, prowadzi do omdleń, nasila się z miesiąca na miesiąc albo nie poprawia się mimo prawidłowo zastosowanego leczenia.

Najważniejszą przyczyną wtórnego bolesnego miesiączkowania u nastolatek jest endometrioza. Pod uwagę bierze się również wady powodujące przeszkodę w odpływie krwi miesiączkowej, torbiele jajników, infekcje i inne rzadsze przyczyny.

Sprawdź konsultacje z zakresu ginekologii dziewczęcej we Wrocławiu.

Pierwotne bolesne miesiączkowanie występuje bez uchwytnej choroby narządów miednicy, natomiast wtórne ma konkretną przyczynę.

Pierwotne bolesne miesiączkowanie

Najczęściej jest związane z:

• działaniem prostaglandyn
• silniejszymi skurczami macicy.

Jest bardzo częste u nastolatek.

Wtórne bolesne miesiączkowanie

Może wynikać między innymi z:

• endometriozy
• wady rozwojowej z przeszkodą odpływu krwi
• torbieli lub innych zmian jajnika
• infekcji miednicy
• rzadziej innych chorób.

O sposobie diagnostyki decyduje przede wszystkim przebieg bólu.

W pierwotnym bolesnym miesiączkowaniu główną rolę odgrywają prostaglandyny produkowane przez endometrium.

Powodują one:

• silniejsze skurcze mięśnia macicy
• zwężenie drobnych naczyń
• przejściowe pogorszenie ukrwienia mięśnia.

To prowadzi do bólu skurczowego.

Prostaglandyny działają również poza macicą, dlatego bolesnej miesiączce mogą towarzyszyć objawy ze strony przewodu pokarmowego i całego organizmu.

Poza bólem podbrzusza mogą występować objawy ogólnoustrojowe związane z działaniem prostaglandyn.

Możliwe są:

• nudności
• luźniejsze stolce lub biegunka
• ból głowy
• zmęczenie
• ból pleców
• skurcze mięśni.

U niektórych dziewcząt objawy są łagodne.

U innych mogą znacząco utrudniać codzienne funkcjonowanie.

Nie powinno być bagatelizowane.

Bolesne miesiączki należą do ważnych przyczyn powtarzających się nieobecności szkolnych u nastolatek.

Jeżeli dziewczyna regularnie:

• nie chodzi do szkoły pierwszego dnia miesiączki
• odwołuje zajęcia dodatkowe
• rezygnuje ze spotkań i aktywności

warto ocenić, czy leczenie jest odpowiednie i czy nie występuje wtórna przyczyna bólu.

Szczególnej uwagi wymagają objawy nietypowe dla zwykłego pierwotnego bolesnego miesiączkowania.

Należą do nich między innymi:

• bardzo silny ból od pierwszej miesiączki
• stopniowe nasilanie bólu z miesiąca na miesiąc
• ból również poza miesiączką
• ból pod koniec krwawienia
• ból przy oddawaniu stolca podczas miesiączki
• ból przy oddawaniu moczu podczas miesiączki
• nietypowe lub bardzo obfite krwawienia.

Znaczenie ma również:

• endometrioza u matki lub siostry.

Ważną czerwoną flagą jest także brak odpowiedniej poprawy po kilku miesiącach prawidłowego leczenia.

Jest przewlekłą chorobą, w której tkanka podobna do błony śluzowej macicy występuje poza jamą macicy.

Zmiany mogą znajdować się między innymi:

• na otrzewnej
• jajnikach
• strukturach miednicy.

Choroba może powodować:

• bolesne miesiączki
• przewlekły ból miednicy
• ból podczas oddawania stolca
• objawy ze strony pęcherza
• inne dolegliwości zależne od cyklu.

Endometrioza może występować już u nastolatek i nie należy traktować jej wyłącznie jako choroby dorosłych kobiet.

Obecnie coraz większe znaczenie ma rozpoznanie kliniczne oparte na objawach i obrazowaniu, bez wymagania operacji jako pierwszego kroku.

Nowe wytyczne ACOG z 2026 roku podkreślają możliwość postawienia wstępnego klinicznego rozpoznania endometriozy na podstawie:

• wywiadu
• objawów
• badania
• odpowiednio dobranego obrazowania.

Pozwala to rozpocząć leczenie bez wieloletniego oczekiwania na operacyjne potwierdzenie choroby.

Nie.

CA-125 nie jest zalecanym badaniem służącym do:

• rozpoznawania
• wykluczania

endometriozy u nastolatek.

Prawidłowy wynik nie wyklucza choroby, a podwyższony może występować z wielu innych powodów.

Poza endometriozą istnieje kilka innych ważnych przyczyn.

Należą do nich między innymi:

• wady rozwojowe dróg rodnych powodujące przeszkodę odpływu
• torbiele jajników
• infekcja miednicy
• rzadziej adenomioza.

U nastolatek strukturalne przyczyny są znacznie rzadsze niż pierwotne bolesne miesiączkowanie.

Dlatego diagnostyka powinna być celowana, a nie oparta na wykonywaniu wszystkich możliwych badań.

Nie jest najczęstszą przyczyną typowego skurczowego bólu pojawiającego się co miesiąc.

Torbiel może jednak powodować:

• ból po jednej stronie
• uczucie rozpierania
• czasem ból związany z cyklem.

Szczególnie nagły i bardzo silny jednostronny ból wymaga innego podejścia, ponieważ trzeba wziąć pod uwagę między innymi:

• skręt przydatków.

Tak, bolesne i obfite krwawienia mogą występować jednocześnie, ale oba problemy wymagają osobnej oceny.

Przy bardzo obfitym krwawieniu znaczenie ma dodatkowo ryzyko:

• niedoboru żelaza
• niedokrwistości
• zaburzeń krzepnięcia.

Wpływ bólu na życie jest jednym z najlepszych praktycznych sposobów oceny jego znaczenia.

Warto wiedzieć:

• ile dni szkoły dziewczyna opuszcza
• czy musi wracać wcześniej do domu
• czy rezygnuje ze sportu
• czy ból wybudza ją w nocy.

Ból oceniany jako „7 na 10” przez dwie osoby może mieć bardzo różny wpływ na funkcjonowanie.

Celem terapii jest odzyskanie normalnej aktywności.

Najczęściej nie w przypadku typowego pierwotnego bolesnego miesiączkowania u nastolatki.

Podstawowa ocena może obejmować:

• wywiad
• badanie brzucha
• ocenę ogólnego stanu.

Badanie przezpochwowe jest u nastolatek potrzebne znacznie rzadziej i powinno być wykonywane tylko wtedy, gdy:

• istnieje konkretne wskazanie
• jest akceptowalne dla pacjentki
• rzeczywiście może zmienić dalsze postępowanie.

Aktualne pediatryczne zalecenia wskazują, że badanie wewnętrzne jest u nastolatki rzadko konieczne.

Nie przy każdym typowym bolesnym miesiączkowaniu.

Badania dobiera się do dodatkowych objawów.

Mogą być potrzebne na przykład przy:

• bardzo obfitym krwawieniu
• niedokrwistości
• podejrzeniu zakażenia
• innych nieprawidłowościach cyklu.

Nie istnieje jeden panel laboratoryjny, który potwierdza pierwotne bolesne miesiączkowanie.

Podstawą są niesteroidowe leki przeciwzapalne i – w odpowiednich przypadkach – leczenie hormonalne.

NLPZ zmniejszają produkcję prostaglandyn, które odpowiadają za nadmierne skurcze macicy.

Leczenie może być wspierane przez:

• ciepło
• regularną aktywność
• odpoczynek i sen.

Dobór sposobu leczenia zależy między innymi od:

• nasilenia bólu
• przeciwwskazań
• innych problemów miesiączkowych
• preferencji nastolatki.

U odpowiednio dobranej pacjentki NLPZ mogą być regularnie stosowane podczas bolesnych miesiączek.

Trzeba jednak uwzględnić przeciwwskazania, między innymi:

• określone choroby przewodu pokarmowego
• choroby nerek
• reakcje alergiczne
• inne problemy zdrowotne.

Jeżeli prawidłowo stosowane leczenie nie pomaga, nie należy przez kolejne lata wyłącznie zwiększać liczby przyjmowanych tabletek.

Wtedy trzeba ponownie ocenić przyczynę bólu.

U części nastolatek regularna aktywność fizyczna może łagodzić objawy.

Nie oznacza to, że dziewczyna z silnym bólem musi intensywnie trenować w pierwszym dniu miesiączki.

Znaczenie ma raczej:

• regularny ruch pomiędzy miesiączkami
• aktywność dostosowana do samopoczucia.

RCH wymienia ćwiczenia i ciepło jako możliwe uzupełnienie leczenia farmakologicznego.

Nie.

Hormonalne preparaty mają wiele zastosowań niezwiązanych bezpośrednio z antykoncepcją.

Stosuje się je między innymi przy:

• bolesnych miesiączkach
• obfitych krwawieniach
• endometriozie
• określonych zaburzeniach cyklu.

Powód zastosowania powinien zostać spokojnie wyjaśniony zarówno pacjentce, jak i – odpowiednio do sytuacji – jej opiekunowi.

Tak.

Nowe ACOG 2026 jednoznacznie podkreśla rolę:

• klinicznego rozpoznania
• leczenia empirycznego
• odpowiedniego obrazowania.

Nie trzeba czekać latami na operacyjne potwierdzenie, zanim dziewczyna otrzyma leczenie bólu.

ESHRE również wskazuje hormonalną terapię i/lub NLPZ jako podstawowe możliwości leczenia bólu związanego z podejrzewaną endometriozą u nastolatek.

Najpierw trzeba ustalić, czy było stosowane właściwie, a następnie ocenić możliwość wtórnej przyczyny.

Lekarz powinien sprawdzić:

• jaki lek był stosowany
• kiedy był rozpoczynany
• czy był stosowany regularnie
• czy terapia hormonalna była rzeczywiście przyjmowana zgodnie z planem.

Następnie może być potrzebne:

• USG
• dalsza diagnostyka endometriozy
• ocena pod kątem wady rozwojowej
• innych źródeł bólu miednicy.

Tak, w odpowiednio zaplanowanej procedurze zmiany mogą zostać usunięte lub poddane innemu leczeniu chirurgicznemu.

ESHRE zaleca, aby jeśli operacja endometriozy u nastolatki jest wskazana, wykonywał ją chirurg mający doświadczenie w tego rodzaju zabiegach.

Po leczeniu operacyjnym często rozważa się również terapię hormonalną ograniczającą nawrót objawów.

Nie.

Rozpoznanie endometriozy u nastolatki nie oznacza, że w przyszłości nie będzie mogła zajść w ciążę.

U części pacjentek choroba może wpływać na przyszłą płodność, szczególnie przy zajęciu jajników lub bardziej zaawansowanych postaciach.

Nie należy jednak przekazywać młodej dziewczynie informacji typu:

„będziesz bezpłodna”

na podstawie samego podejrzenia lub rozpoznania endometriozy.

Nie.

Biegunka może być elementem typowego pierwotnego bolesnego miesiączkowania wskutek działania prostaglandyn.

Bardziej niepokojące jest połączenie:

• nasilonego bólu przy wypróżnieniu
• objawów powtarzających się wyraźnie podczas miesiączki
• przewlekłego bólu miednicy
• braku odpowiedzi na standardowe leczenie.

Wtedy endometrioza staje się ważniejszym rozpoznaniem różnicowym.

Nie jest typowym obrazem pierwotnego bolesnego miesiączkowania.

Jeżeli ból występuje:

• przez wiele dni miesiąca
• niezależnie od krwawienia
• stopniowo staje się przewlekły

potrzebna jest szersza diagnostyka.

Przyczyną nie musi być endometrioza. W grę mogą wchodzić również problemy:

• jelitowe
• urologiczne
• mięśniowo-szkieletowe
• inne przyczyny bólu miednicy.

Bolesne miesiączki są bardzo częste u nastolatek i w większości przypadków mają charakter pierwotny. Typowy ból rozpoczyna się około 6–12 miesięcy po pierwszej miesiączce, pojawia się tuż przed krwawieniem lub wraz z nim i jest najsilniejszy przez pierwsze 1–3 dni.

Pierwotne bolesne miesiączkowanie wynika przede wszystkim ze zwiększonego działania prostaglandyn i nie oznacza choroby narządów płciowych. Podstawą leczenia są odpowiednio zastosowane leki przeciwzapalne, a u części pacjentek również leczenie hormonalne. Pomocniczo można wykorzystywać ciepło i regularną aktywność.

Nie każdą silną miesiączkę powinno się jednak uznawać za fizjologiczną. Ból obecny od pierwszego krwawienia, nasilający się z czasem, występujący także poza miesiączką albo związany z bólem podczas wypróżniania lub oddawania moczu wymaga większej czujności.

Najważniejszą przyczyną wtórnego bolesnego miesiączkowania u nastolatek jest endometrioza. Aktualne podejście pozwala podejrzewać i leczyć tę chorobę na podstawie obrazu klinicznego bez obowiązkowego wcześniejszego wykonania laparoskopii. Prawidłowe USG nie wyklucza endometriozy.

Jeśli mimo prawidłowo prowadzonego leczenia ból utrzymuje się przez około 3–6 miesięcy, należy ponownie zweryfikować rozpoznanie i poszukiwać wtórnej przyczyny.

Szczególnego podejścia wymaga nagły, bardzo silny jednostronny ból z nudnościami lub wymiotami. Nie jest to typowy obraz dysmenorrhoea i wymaga pilnego wykluczenia ostrego problemu ginekologicznego.

Ginekolog dziecięcy Wrocław

Konsultacje z zakresu ginekologii dziewczęcej.

USG ginekologiczne u dzieci i nastolatek

Informacje o badaniu i przygotowaniu.

Endometrioza

Objawy, diagnostyka i możliwości leczenia.