OMEGA Medical Clinics · Wrocław
Tętniak aorty brzusznej – objawy, diagnostyka USG i leczenie
Tętniak aorty brzusznej, określany skrótem AAA (abdominal aortic aneurysm), jest trwałym poszerzeniem głównej tętnicy przebiegającej przez jamę brzuszną. Najczęściej przyjmuje się, że o tętniaku mówimy, gdy maksymalna średnica aorty brzusznej wynosi co najmniej 30 mm.
Kiedy potrzebna jest pilna pomoc?
Podejrzenie pęknięcia lub objawowego tętniaka jest stanem nagłym.
Jeżeli wystąpi:
- nagły, bardzo silny ból brzucha lub pleców
- omdlenie lub utrata przytomności
- objawy wstrząsu
- gwałtowne pogorszenie stanu ogólnego
szczególnie u osoby z rozpoznanym AAA lub czynnikami ryzyka, należy natychmiast zadzwonić pod 112 lub 999.
Nie należy w takiej sytuacji czekać na planowe badanie USG.
O chorobie
Tętniak aorty brzusznej – kiedy wymaga oceny?
Tętniak aorty brzusznej, określany skrótem AAA (abdominal aortic aneurysm), jest trwałym poszerzeniem głównej tętnicy przebiegającej przez jamę brzuszną. Najczęściej przyjmuje się, że o tętniaku mówimy, gdy maksymalna średnica aorty brzusznej wynosi co najmniej 30 mm.
Większość tętniaków przez długi czas nie powoduje żadnych objawów. Z tego powodu zmiana może zostać wykryta przypadkowo podczas USG jamy brzusznej albo badania wykonywanego z innego wskazania. Ryzyko powstania AAA wzrasta między innymi z wiekiem, szczególnie u osób palących obecnie lub w przeszłości oraz mających rodzinne występowanie tętniaka.
Podstawowym badaniem służącym do wykrywania i kontrolowania małych tętniaków aorty brzusznej jest USG. Pozwala ono zmierzyć średnicę aorty bez stosowania promieniowania jonizującego i zdecydować, czy wystarczy dalsza obserwacja, czy potrzebna jest konsultacja naczyniowa oraz dokładniejsze obrazowanie.
Czym jest aorta brzuszna?
Aorta jest największą tętnicą organizmu i transportuje krew z serca do narządów oraz kończyn.
Po przejściu z klatki piersiowej do jamy brzusznej nazywana jest aortą brzuszną.
Oddaje między innymi tętnice prowadzące krew do:
- narządów jamy brzusznej
- nerek
- jelit.
W dolnej części dzieli się na tętnice biodrowe prowadzące krew w kierunku kończyn dolnych.
Tętniaki najczęściej rozwijają się w odcinku aorty położonym poniżej tętnic nerkowych.
Czym jest tętniak aorty brzusznej?
AAA oznacza nieprawidłowe poszerzenie ściany aorty brzusznej.
W praktyce klinicznej najczęściej stosowana definicja to:
- średnica aorty ≥30 mm
albo poszerzenie przekraczające około 50% oczekiwanej prawidłowej średnicy naczynia.
Tętniak zwykle rozwija się powoli przez wiele lat.
Nie jest to „guz” znajdujący się obok aorty. Poszerzeniu ulega samo naczynie.
Dlaczego tętniak aorty jest niebezpieczny?
Najważniejszym powikłaniem jest pęknięcie ściany tętniaka i masywne krwawienie wewnętrzne.
Ryzyko pęknięcia zależy od wielu czynników, przede wszystkim:
- średnicy tętniaka
- tempa jego wzrostu
- płci
- obecności objawów
- indywidualnej budowy i kształtu tętniaka.
Im większy tętniak, tym większe jest na ogół ryzyko jego pęknięcia.
Nie oznacza to jednak, że każdy niewielki AAA wymaga operacji. Małe, bezobjawowe tętniaki są zazwyczaj kontrolowane obrazowo.
Czy tętniak aorty daje objawy?
Najczęściej nie.
Wiele osób nie odczuwa żadnych dolegliwości aż do przypadkowego wykrycia tętniaka.
Jeżeli pojawiają się objawy, mogą obejmować:
- ból brzucha
- ból pleców lub okolicy lędźwiowej
- uczucie pulsowania w brzuchu
- wyczuwalne pulsujące uwypuklenie.
Objawy te nie są jednak charakterystyczne wyłącznie dla tętniaka i znacznie częściej mają inne przyczyny.
Czy można wyczuć tętniaka ręką?
Duży tętniak może być czasami wyczuwalny jako pulsująca zmiana w jamie brzusznej, ale badanie palpacyjne nie jest wystarczające do jego wykluczenia.
Możliwość wyczucia aorty zależy między innymi od:
- budowy ciała
- wielkości tętniaka
- napięcia mięśni brzucha.
Brak wyczuwalnej zmiany nie oznacza, że aorta ma prawidłową średnicę.
Jeżeli istnieje podejrzenie AAA, właściwą metodą potwierdzenia jest badanie obrazowe.
Kto ma większe ryzyko tętniaka aorty brzusznej?
Najważniejszymi czynnikami ryzyka są starszy wiek, płeć męska i palenie tytoniu.
Ryzyko zwiększają również między innymi:
- palenie obecne lub w przeszłości
- nadciśnienie tętnicze
- choroba wieńcowa
- choroba tętnic obwodowych
- miażdżyca w innych lokalizacjach
- rodzinne występowanie AAA.
Szczególne znaczenie ma wywiad rodzinny. Aktualne wytyczne ESC zalecają rozważenie celowanego badania krewnych pierwszego stopnia osoby z AAA.
Czy palenie ma duże znaczenie?
Tak. Palenie tytoniu jest jednym z najsilniejszych znanych czynników ryzyka tętniaka aorty brzusznej.
Dotyczy to zarówno osób obecnie palących, jak i części osób, które paliły wcześniej.
Palenie wiąże się również z:
- szybszym rozwojem choroby naczyniowej
- zwiększonym ryzykiem sercowo-naczyniowym.
Po rozpoznaniu AAA zaprzestanie palenia jest jednym z najważniejszych elementów zmniejszania ryzyka dalszych powikłań.
Czy tętniak jest chorobą dziedziczną?
Może występować rodzinnie, choć większość przypadków nie wynika z jednej konkretnej mutacji genetycznej.
Ryzyko jest większe u krewnych pierwszego stopnia osoby z rozpoznanym AAA, czyli u:
- rodziców
- rodzeństwa
- dzieci.
Aktualne zalecenia ESC wskazują na zasadność przesiewowego USG u krewnych pierwszego stopnia pacjentów z AAA, szczególnie od określonego wieku.
Czy kobiety również mogą mieć AAA?
Tak, choć tętniak aorty brzusznej występuje znacznie częściej u mężczyzn.
U kobiet częstość choroby jest mniejsza, ale dane wskazują, że przy podobnej średnicy ryzyko pęknięcia może być relatywnie większe.
Z tego powodu aktualne europejskie wytyczne różnicują część zasad obserwacji oraz progów rozważania leczenia u kobiet i mężczyzn.
Czy wykonuje się badania przesiewowe na tętniaka?
Tak. USG może być wykonywane u osób bez objawów, ale należących do grup zwiększonego ryzyka.
Aktualne wytyczne ESC 2024 zalecają przesiewowe USG szczególnie u:
- mężczyzn w wieku co najmniej 65 lat, którzy palą lub palili
- krewnych pierwszego stopnia pacjentów z AAA.
W wybranych grupach starszych mężczyzn i kobiet z dodatkowymi czynnikami ryzyka badanie również może być rozważone.
Zasady populacyjnych programów przesiewowych mogą różnić się pomiędzy państwami.
Jak rozpoznaje się tętniaka aorty brzusznej?
Podstawowym badaniem przy podejrzeniu bezobjawowego AAA jest ultrasonografia aorty brzusznej.
Podczas badania ocenia się:
- przebieg aorty
- maksymalną średnicę
- lokalizację poszerzenia
- długość widocznego odcinka
- w wybranych sytuacjach również tętnice biodrowe.
USG pozwala także wykonywać kolejne porównywalne pomiary podczas obserwacji.
Co dokładnie mierzy się w USG aorty?
Najważniejszym parametrem jest maksymalna średnica aorty.
Aorta jest oglądana:
- w przekroju poprzecznym
- w osi długiej.
Pomiar powinien być wykonany prostopadle do osi naczynia, aby nie zawyżyć średnicy przy krętym przebiegu aorty.
Aktualne wytyczne ESC zalecają w USG pomiar od zewnętrznej do zewnętrznej krawędzi ściany aorty. Inne wytyczne, w tym NICE, wykorzystują inną konwencję pomiarową.
Z praktycznego punktu widzenia najważniejsze podczas kolejnych kontroli jest stosowanie tej samej metody pomiaru, ponieważ różnice techniczne mogą wynosić kilka milimetrów.
Dlaczego dwa badania mogą podać trochę inną średnicę?
Niewielka różnica pomiędzy wynikami nie musi oznaczać rzeczywistego wzrostu tętniaka.
Wpływ mogą mieć:
- inna technika pomiaru
- inne ustawienie przekroju
- różnice pomiędzy badającymi
- kręty przebieg aorty
- porównanie USG z tomografią.
Dlatego oceniając tempo wzrostu warto porównywać badania wykonane podobną metodą.
Podejrzenie szybkiego powiększania powinno być potwierdzone przed podjęciem ważnych decyzji terapeutycznych.
Czy Doppler jest potrzebny do rozpoznania AAA?
Do samego wykrycia tętniaka najważniejsza jest ocena morfologiczna i pomiar średnicy aorty.
Techniki Doppler mogą dodatkowo dostarczać informacji o przepływie krwi i pomagać między innymi w ocenie:
- drożności aorty
- tętnic biodrowych
- określonych zmian przepływu.
Najważniejszym parametrem podczas standardowej obserwacji niewielkiego AAA pozostaje jednak maksymalna średnica tętniaka.
Czy USG jest dokładne?
USG jest podstawową i bardzo dobrze sprawdzoną metodą diagnostyki oraz obserwacji małych tętniaków aorty brzusznej.
Jego zalety to:
- brak promieniowania jonizującego
- brak konieczności podawania kontrastu
- możliwość wielokrotnego powtarzania
- krótki czas badania.
U większości pacjentów aorta może zostać dobrze uwidoczniona.
W określonych sytuacjach warunki badania mogą jednak być ograniczone.
Kiedy USG może być niewystarczające?
Problemy mogą wystąpić, gdy nie można wiarygodnie uwidocznić całej aorty lub dokładnie zmierzyć tętniaka.
Przyczyną może być między innymi:
- duża ilość gazów jelitowych
- budowa ciała
- nietypowy lub bardzo kręty przebieg aorty
- złożona anatomia tętniaka.
Aktualne ESC zaleca w takiej sytuacji zastosowanie CT lub MRI do dokładnej oceny średnicy.
Czy USG i tomografia mogą pokazać inną wielkość tętniaka?
Tak. Wyniki mogą różnić się o kilka milimetrów ze względu na inną technikę pomiaru.
USG jest preferowane do regularnej obserwacji małych AAA.
Tomografia komputerowa daje natomiast bardziej szczegółowy obraz:
- całej anatomii tętniaka
- tętnic nerkowych
- tętnic biodrowych
- warunków potrzebnych do zaplanowania zabiegu.
Dlatego nie powinno się interpretować niewielkiej różnicy pomiędzy TK i USG automatycznie jako szybkiego wzrostu.
Kiedy potrzebna jest angio-TK?
Angio-TK ma szczególne znaczenie, gdy rozważane jest leczenie operacyjne lub wewnątrznaczyniowe.
Badanie dokładnie pokazuje:
- maksymalną średnicę
- długość tętniaka
- jego kształt
- położenie względem tętnic nerkowych
- tętnice biodrowe
- dostęp naczyniowy potrzebny do leczenia.
Nie ma potrzeby wykonywania angio-TK podczas każdej rutynowej kontroli małego, stabilnego AAA.
Jak często kontroluje się małego tętniaka?
Częstotliwość zależy przede wszystkim od średnicy – im większy tętniak, tym krótsze odstępy pomiędzy badaniami.
Aktualne wytyczne ESVS 2024 proponują dla mężczyzn:
- 30–39 mm – USG co około 3 lata
- 40–49 mm – około raz w roku
- ≥50 mm – około co 6 miesięcy.
Dla kobiet ze względu na inną charakterystykę ryzyka:
- 30–39 mm – około co 3 lata
- 40–44 mm – około raz w roku
- ≥45 mm – około co 6 miesięcy.
Odstępy mogą być zmienione zależnie od wieku, stanu zdrowia, tempa wzrostu i możliwości późniejszego leczenia.
Czy wzrost tętniaka o kilka milimetrów jest niebezpieczny?
Nie każdy niewielki wzrost oznacza nagłe zwiększenie ryzyka.
Tętniaki zwykle rosną stopniowo.
Większej uwagi wymaga natomiast szybkie powiększanie się, na przykład około 10 mm w ciągu roku lub 5 mm w ciągu 6 miesięcy.
Przed uznaniem takiego wzrostu za rzeczywisty trzeba jednak uwzględnić możliwe różnice pomiarowe.
Przy jakiej wielkości rozważa się operację?
Decyzja nie zależy wyłącznie od jednej liczby, ale średnica jest jednym z najważniejszych kryteriów.
Aktualne wytyczne europejskie ESC 2024 zalecają planową naprawę AAA przy średnicy około:
- ≥55 mm u mężczyzn
- ≥50 mm u kobiet.
ESVS 2024 stosuje te same progi do rozważania naprawy.
Nie oznacza to automatycznie, że każda osoba po przekroczeniu tej wartości zostanie operowana.
Pod uwagę bierze się również:
- wiek
- ogólny stan zdrowia
- ryzyko operacyjne
- anatomię tętniaka
- oczekiwaną długość życia
- preferencje pacjenta.
Czy mniejszy tętniak może wymagać leczenia?
Tak, w szczególnych sytuacjach.
Szybszej oceny specjalistycznej wymaga przede wszystkim AAA:
- powodujący objawy
- szybko powiększający się
- o nietypowej morfologii.
Nowy ból brzucha lub pleców u pacjenta z rozpoznanym tętniakiem nie powinien być automatycznie przypisywany kręgosłupowi lub dolegliwościom trawiennym bez oceny sytuacji klinicznej.
Jakie objawy mogą oznaczać pęknięcie tętniaka?
Pęknięcie AAA może powodować nagły, bardzo silny ból i objawy krwotoku wewnętrznego.
Mogą wystąpić:
- nagły silny ból brzucha
- nagły silny ból pleców lub okolicy lędźwiowej
- osłabienie
- bladość i zimny pot
- szybkie bicie serca
- spadek ciśnienia
- zawroty głowy
- omdlenie
- utrata przytomności.
Nie zawsze występują wszystkie objawy jednocześnie.
Czy przy podejrzeniu pęknięcia wykonuje się USG?
USG przyłóżkowe może szybko wykazać obecność tętniaka, ale dalsze postępowanie zależy od stanu pacjenta.
NICE zaleca natychmiastowe przyłóżkowe USG, jeśli podejrzewany jest objawowy lub pęknięty AAA.
Jeżeli pacjent jest stabilny i rozważane jest leczenie, potrzebne może być szybkie wykonanie angio-TK.
W przypadku niestabilnego pacjenta priorytetem jest natomiast szybka ocena i leczenie w ośrodku naczyniowym.
Jak leczy się małego tętniaka?
Mały, bezobjawowy AAA najczęściej jest obserwowany.
Postępowanie obejmuje:
- okresowe USG
- kontrolę ciśnienia tętniczego
- ograniczanie ryzyka sercowo-naczyniowego
- zaprzestanie palenia
- leczenie współistniejącej choroby miażdżycowej.
Nie ma leku, który w wiarygodny sposób „rozpuszczałby” istniejący tętniak.
Czy osoba z tętniakiem może ćwiczyć?
Stabilny, niewielki AAA nie oznacza automatycznie zakazu zwykłej aktywności fizycznej.
Aktualne zalecenia ESVS nie uzasadniają rutynowego ograniczania aktywności fizycznej lub seksualnej wyłącznie z powodu obecności stabilnego AAA.
Rodzaj i intensywność aktywności powinny jednak uwzględniać:
- średnicę tętniaka
- ciśnienie tętnicze
- choroby sercowo-naczyniowe
- ogólny stan pacjenta.
Ocenę chorób współistniejących może wspierać konsultacja internistyczna.
Czy tętniak może się zmniejszyć?
Najczęściej AAA pozostaje stabilny albo stopniowo się powiększa.
Nie należy oczekiwać, że zmiana samoistnie całkowicie zniknie.
Celem regularnego USG jest przede wszystkim ustalenie:
- czy tętniak pozostaje stabilny
- jak szybko rośnie
- kiedy ewentualnie osiąga wielkość wymagającą oceny pod kątem leczenia.
Czy można zapobiegać tętniakowi?
Nie można wyeliminować wszystkich czynników ryzyka, ale można wpływać na część z nich.
Najważniejsze znaczenie ma:
- niepalenie lub zaprzestanie palenia
- prawidłowa kontrola ciśnienia
- leczenie zaburzeń lipidowych i innych czynników ryzyka sercowo-naczyniowego
- regularna aktywność fizyczna odpowiednia do stanu zdrowia.
U osób z większym ryzykiem najważniejszą formą profilaktyki powikłań może być również wczesne wykrycie tętniaka w USG.
Jak przygotować się do USG aorty brzusznej?
Przygotowanie może zależeć od protokołu konkretnej pracowni.
Gazy znajdujące się w jelitach mogą utrudniać uwidocznienie aorty, dlatego przed badaniem warto stosować się do przekazanych zaleceń dotyczących posiłków i przygotowania.
Na wizytę warto zabrać wcześniejsze:
- wyniki USG aorty
- opisy TK lub angio-TK
- dokumentację dotyczącą wcześniejszego leczenia naczyniowego.
Warto również poinformować o:
- wcześniejszym rozpoznaniu AAA
- tętniaku występującym w rodzinie
- paleniu tytoniu
- chorobie tętnic obwodowych
- przebytych zabiegach na aorcie.
Przy kontroli szczególnie ważne jest porównanie aktualnego pomiaru z wcześniejszymi badaniami.
Najczęstsze pytania
Czy tętniak aorty brzusznej zawsze daje objawy?
Nie. Większość małych i średnich AAA nie powoduje żadnych objawów. Dlatego wiele zmian wykrywa się przypadkowo lub podczas badań przesiewowych.
Czy aorta o średnicy 30 mm oznacza tętniaka?
Tak, wartość około 30 mm jest powszechnie przyjmowaną granicą rozpoznania AAA. Interpretacja wyniku powinna jednak uwzględniać sposób wykonania pomiaru oraz cały opis badania.
Czy tętniak 4 cm trzeba operować?
Najczęściej nie. Bezobjawowy AAA o takiej średnicy zwykle jest kontrolowany ultrasonograficznie. Decyzja o leczeniu zależy również od tempa wzrostu, płci, objawów i indywidualnej sytuacji pacjenta.
Czy tętniak 5 cm jest niebezpieczny?
Ryzyko pęknięcia rośnie wraz ze średnicą, dlatego taki tętniak wymaga już częstszej kontroli i oceny specjalistycznej. Sam wymiar nie przesądza jednak o natychmiastowej operacji, a progi leczenia różnią się między kobietami i mężczyznami.
Czy USG wystarczy do kontroli tętniaka?
Tak, w większości małych i bezobjawowych AAA ultrasonografia jest preferowaną metodą regularnej obserwacji. Angio-TK jest szczególnie przydatna przed planowanym leczeniem albo gdy USG nie pozwala na wiarygodne pomiary.
Czy tętniak może pęknąć, mimo że jest mały?
Jest to możliwe, ale ryzyko jest znacznie mniejsze niż przy dużych tętniakach. Oprócz rozmiaru znaczenie mają między innymi tempo wzrostu, płeć, objawy i morfologia zmiany.
Czy szybki wzrost tętniaka jest niepokojący?
Tak. Wyraźne zwiększenie średnicy w krótkim czasie wymaga ponownej oceny. Przed podjęciem decyzji trzeba jednak upewnić się, że różnica nie wynika jedynie z innej metody pomiaru.
Czy pęknięcie tętniaka można zobaczyć w planowym USG?
Planowe USG służy przede wszystkim wykrywaniu i monitorowaniu stabilnego AAA. Podejrzenie pęknięcia jest stanem nagłym i wymaga natychmiastowej diagnostyki oraz opieki naczyniowej, a nie oczekiwania na standardową wizytę ambulatoryjną.
Powiązane informacje
Radiolog Wrocław
Badania USG, w tym USG Doppler aorty brzusznej.
Przejdź do strony →USG jamy brzusznej
Informacje o badaniu jamy brzusznej i przygotowaniu do wizyty.
Przejdź do strony →Internista Wrocław
Ocena ogólnego stanu zdrowia i czynników ryzyka sercowo-naczyniowego.
Przejdź do strony →Umów badanie aorty u radiologa we Wrocławiu
W OMEGA Medical Clinics we Wrocławiu dostępne jest USG Doppler aorty brzusznej. Podczas rejestracji podaj dokładną nazwę badania oraz poinformuj o wcześniej rozpoznanym tętniaku. Zabierz wyniki poprzednich badań i potwierdź zalecenia dotyczące przygotowania. Leczenie AAA i ustalenie planu kontroli wymagają oceny specjalisty naczyniowego. Przy objawach sugerujących pęknięcie nie czekaj na planową wizytę — dzwoń pod 112 lub 999.
OMEGA Medical Clinics
ul. Traugutta 72/U2, 50-418 Wrocław
Rejestracja:
e-mail:
OMEGA Medical Clinics · Wrocław
Umów wizytę
Skontaktuj się z rejestracją, aby ustalić termin konsultacji.