Hiperprolaktynemia – kiedy wynik prolaktyny wymaga oceny?
Hiperprolaktynemia oznacza podwyższone stężenie prolaktyny we krwi. Prolaktyna jest hormonem produkowanym przede wszystkim przez przysadkę mózgową. Jej fizjologiczną rolą jest między innymi udział w przygotowaniu piersi do laktacji i utrzymaniu produkcji mleka po porodzie.
Podwyższona prolaktyna może zaburzać funkcjonowanie osi podwzgórze–przysadka–jajnik, prowadząc do nieregularnych miesiączek, braku owulacji, wtórnego braku miesiączki, obniżenia libido oraz trudności z zajściem w ciążę. U części kobiet może pojawić się mlekotok, czyli wydzielanie mlecznej wydzieliny z piersi poza okresem karmienia.
Hiperprolaktynemia nie oznacza automatycznie guza przysadki. Prolaktyna może wzrastać między innymi w ciąży, pod wpływem stresu, niektórych leków, niedoczynności tarczycy czy chorób nerek. Diagnostyka polega przede wszystkim na potwierdzeniu, że wynik rzeczywiście jest nieprawidłowy, i ustaleniu jego przyczyny.
Sprawdź konsultacje z zakresu endokrynologii ginekologicznej i rozrodczości we Wrocławiu.
Czym jest hiperprolaktynemia?
Hiperprolaktynemia to utrzymujące się stężenie prolaktyny przekraczające zakres referencyjny danego laboratorium.
Sama wartość wyniku nie powinna być interpretowana bez uwzględnienia:
- objawów pacjentki
- momentu i warunków pobrania krwi
- ciąży i karmienia piersią
- przyjmowanych leków
- innych chorób.
Prolaktyna jest hormonem, którego wydzielanie może zmieniać się pod wpływem wielu bodźców.
Dlatego pojedynczy, niewielki wzrost nie zawsze oznacza chorobę wymagającą leczenia.
Jak prolaktyna wpływa na miesiączkę i owulację?
Nadmiar prolaktyny może hamować wydzielanie hormonów regulujących pracę jajników.
W efekcie może dochodzić do zmniejszenia wydzielania gonadotropin – LH i FSH – oraz zaburzenia dojrzewania pęcherzyka jajnikowego i owulacji.
Może to prowadzić do:
- wydłużania cykli
- rzadkich miesiączek
- wtórnego braku miesiączki
- cykli bezowulacyjnych
- obniżenia stężenia estrogenów.
Dlatego hiperprolaktynemia jest jedną z przyczyn, które należy brać pod uwagę u kobiety z zaburzeniami miesiączkowania lub owulacji.
Jakie objawy może powodować hiperprolaktynemia?
Objawy zależą między innymi od stopnia podwyższenia prolaktyny i czasu utrzymywania się zaburzenia.
Mogą obejmować:
- nieregularne miesiączki
- rzadkie miesiączki
- brak miesiączki
- trudności z zajściem w ciążę
- mlekotok
- obniżenie libido
- suchość pochwy
- dolegliwości związane z niedoborem estrogenów.
U części kobiet hiperprolaktynemia może nie powodować wyraźnych objawów i zostać wykryta podczas diagnostyki innego problemu.
Jakie choroby mogą powodować hiperprolaktynemię?
Poza lekami i fizjologicznymi przyczynami stężenie prolaktyny może wzrastać między innymi przy:
- niedoczynności tarczycy
- przewlekłej chorobie nerek
- niektórych chorobach wątroby
- zmianach w obrębie przysadki lub jej szypuły
- prolactinoma.
Dlatego diagnostyka nie powinna ograniczać się do samego powtarzania poziomu prolaktyny.
Czym jest prolactinoma?
Prolactinoma to guz przysadki wydzielający prolaktynę.
Najczęściej jest zmianą łagodną – nie jest rakiem.
Może mieć różną wielkość.
Mniejsze guzy często ujawniają się właśnie poprzez zaburzenia miesiączkowania, mlekotok lub problemy z płodnością.
Większe zmiany mogą dodatkowo powodować objawy wynikające z ucisku na sąsiednie struktury.
Jak przygotować się do badania prolaktyny?
Warunki pobrania mogą wpływać na wynik.
Najważniejsze jest postępowanie zgodne z zaleceniami lekarza i laboratorium.
Przed badaniem warto poinformować lekarza o:
- ciąży lub możliwości ciąży
- karmieniu piersią
- wszystkich przyjmowanych lekach
- wcześniejszych wynikach prolaktyny.
Przy niewielkim podwyższeniu wynik może wymagać powtórzenia w spokojnych warunkach.
Nie należy samodzielnie odstawiać leków przed badaniem.
Jak wygląda diagnostyka hiperprolaktynemii?
Po stwierdzeniu podwyższonej prolaktyny lekarz ocenia, czy wynik jest wiarygodny i co może go wyjaśniać.
Diagnostyka może obejmować:
- powtórne oznaczenie prolaktyny
- wykluczenie ciąży
- analizę przyjmowanych leków
- ocenę funkcji tarczycy
- ocenę funkcji nerek
- oznaczenie makroprolaktyny w odpowiednich sytuacjach
- inne badania hormonalne.
Jeżeli utrzymuje się potwierdzona hiperprolaktynemia i nie ma jasnej przyczyny pozaprzysadkowej, można rozważyć obrazowanie przysadki.
Kiedy wykonuje się rezonans przysadki?
Rezonans magnetyczny przysadki jest wskazany wtedy, gdy po potwierdzeniu hiperprolaktynemii nie udaje się znaleźć innej przyczyny albo istnieją objawy sugerujące zmianę w obrębie przysadki.
Pituitary Society zaleca MRI przy potwierdzonej hiperprolaktynemii, jeśli nie stwierdzono innej pozagruczolakowej przyczyny.
Nie oznacza to jednak, że każda pacjentka z pojedynczym nieznacznie podwyższonym wynikiem powinna natychmiast wykonać rezonans.
Jak wygląda leczenie hiperprolaktynemii?
Leczenie zależy od jej przyczyny.
Może obejmować:
- leczenie choroby podstawowej
- zmianę leku powodującego hiperprolaktynemię, jeśli jest to możliwe i bezpieczne
- obserwację w wybranych przypadkach
- leczenie farmakologiczne zmniejszające wydzielanie prolaktyny
- rzadziej leczenie operacyjne guza przysadki.
Nie każda podwyższona prolaktyna wymaga leczenia.
Jak przygotować się do konsultacji?
Warto zabrać:
- dotychczasowe wyniki prolaktyny
- wyniki hormonów tarczycy
- inne wykonane badania hormonalne
- wynik MRI przysadki, jeśli było wykonywane
- wcześniejszą dokumentację endokrynologiczną.
Przygotuj dokładną listę wszystkich leków i suplementów.
Warto również zanotować:
- jak wyglądają cykle miesiączkowe
- od kiedy występują zaburzenia
- czy pojawia się mlekotok
- czy występują bóle głowy
- czy pojawiły się problemy z widzeniem
- czy pacjentka planuje ciążę.
Najczęstsze pytania
Czy jedna podwyższona prolaktyna oznacza chorobę?
Nie zawsze. Prolaktyna może przejściowo wzrosnąć pod wpływem stresu i innych czynników. Przy niewielkim lub umiarkowanym wzroście często potrzebne jest potwierdzenie wyniku i ocena możliwych przyczyn.
Czy wysoka prolaktyna oznacza guz mózgu?
Nie. Hiperprolaktynemię mogą powodować leki, ciąża, niedoczynność tarczycy i inne choroby. Prolactinoma jest jedną z możliwych przyczyn, a nie automatycznym rozpoznaniem.
Czy prolactinoma jest rakiem?
Nie. Prolactinoma jest najczęściej łagodnym guzem przysadki wydzielającym prolaktynę. W większości przypadków bardzo dobrze odpowiada na leczenie farmakologiczne.
Czy hiperprolaktynemia może zatrzymać miesiączkę?
Tak. Nadmierna prolaktyna może hamować funkcjonowanie osi hormonalnej odpowiedzialnej za owulację i miesiączkę. Może prowadzić do wydłużenia cykli, rzadkich miesiączek albo ich całkowitego zaniku.
Czy z hiperprolaktynemią można zajść w ciążę?
Tak. Jeżeli problem powoduje brak owulacji, skuteczne leczenie często prowadzi do jej przywrócenia i poprawy płodności. Nadal trzeba jednak uwzględniać pozostałe możliwe czynniki wpływające na zajście w ciążę.
Czy trzeba badać prolaktynę przy każdej niepłodności?
Nie. NICE zaleca jej oznaczenie przede wszystkim przy zaburzeniach owulacji, mlekotoku lub podejrzeniu guza przysadki, a nie rutynowo u każdej osoby zgłaszającej problem z płodnością.
Czy podwyższona prolaktyna może wynikać z niedoczynności tarczycy?
Tak. Pierwotna niedoczynność tarczycy jest jedną z możliwych przyczyn łagodnej lub umiarkowanej hiperprolaktynemii. Z tego powodu diagnostyka może obejmować ocenę funkcji tarczycy.
Czy przy wysokiej prolaktynie zawsze potrzebny jest rezonans?
Nie. Najpierw trzeba potwierdzić hiperprolaktynemię i ocenić inne możliwe przyczyny. MRI przysadki jest wskazany przede wszystkim przy utrzymującej się potwierdzonej hiperprolaktynemii bez innego wyjaśnienia lub przy objawach sugerujących zmianę przysadki.
