Przedwczesne wygasanie czynności jajników – kiedy potrzebna jest diagnostyka?
Przedwczesne wygasanie czynności jajników, określane skrótem POI – premature ovarian insufficiency, oznacza utratę lub istotne osłabienie czynności jajników przed 40. rokiem życia. Może prowadzić do nieregularnych miesiączek albo ich zaniku, uderzeń gorąca, suchości pochwy, obniżenia płodności oraz innych objawów związanych z niedoborem estrogenów.
POI nie jest dokładnie tym samym co naturalna menopauza. W POI funkcja jajników może być niestabilna i czasami okresowo powracać, dlatego u części kobiet możliwe są sporadyczne owulacje, a nawet naturalna ciąża. Jednocześnie długotrwały niedobór estrogenów może wpływać na kości, układ sercowo-naczyniowy, zdrowie seksualne i ogólne samopoczucie.
Diagnostyką POI zajmuje się między innymi ginekolog oraz specjalista z zakresu endokrynologii ginekologicznej i rozrodczości. Oprócz potwierdzenia rozpoznania ważne jest również ustalenie możliwej przyczyny i zaplanowanie długoterminowej ochrony zdrowia.
Sprawdź konsultacje z zakresu endokrynologii ginekologicznej i rozrodczości we Wrocławiu.
Czym jest przedwczesne wygasanie czynności jajników?
POI oznacza utratę prawidłowej aktywności jajników przed ukończeniem 40 lat.
Aktualne międzynarodowe wytyczne definiują POI jako współistnienie:
- spontanicznego braku miesiączki albo nieregularnych cykli przez co najmniej 4 miesiące
- podwyższonego stężenia FSH przekraczającego 25 IU/l.
Jeżeli wynik budzi wątpliwości, FSH może być powtórzone po 4–6 tygodniach.
Nie oznacza to jednak, że pacjentka powinna samodzielnie diagnozować POI na podstawie jednej liczby. Wynik trzeba ocenić razem z wiekiem, objawami, przyjmowanymi hormonami oraz innymi badaniami.
Czym POI różni się od menopauzy?
Naturalna menopauza oznacza trwałe ustanie miesiączkowania w typowym wieku menopauzalnym.
POI pojawia się przed 40. rokiem życia.
Najważniejsza różnica polega na tym, że w POI aktywność jajników może być nieregularna i okresowo powracać.
Dlatego określenie „przedwczesna menopauza” bywa mylące. U kobiety z POI sporadycznie może dojść do owulacji.
Z tego powodu aktualne wytyczne preferują nazwę premature ovarian insufficiency, czyli przedwczesna niewydolność lub wygasanie czynności jajników.
Jakie objawy może powodować POI?
Objawy mogą być podobne do tych występujących w okresie menopauzalnym.
Mogą obejmować:
- nieregularne miesiączki
- coraz rzadsze miesiączki
- wtórny brak miesiączki
- uderzenia gorąca
- poty nocne
- problemy ze snem
- suchość pochwy
- dyskomfort podczas współżycia
- obniżenie libido
- trudności z zajściem w ciążę.
Nie każda kobieta ma wszystkie objawy.
U części pacjentek pierwszym sygnałem są jedynie zaburzenia cyklu albo problemy z płodnością.
Jakie są przyczyny POI?
Możliwych przyczyn jest wiele.
Należą do nich między innymi:
- zaburzenia genetyczne
- niektóre choroby autoimmunologiczne
- leczenie onkologiczne
- radioterapia
- operacyjne usunięcie obu jajników
- niektóre inne uszkodzenia jajników.
U części pacjentek mimo dokładnej diagnostyki nie udaje się ustalić konkretnej przyczyny.
Aktualne wytyczne podkreślają, że kobieta powinna zostać poinformowana również o możliwości niewyjaśnionego POI.
Kiedy zgłosić się do lekarza?
Konsultacja jest wskazana szczególnie wtedy, gdy przed 40. rokiem życia:
- miesiączki zanikają
- stają się bardzo nieregularne
- pojawiają się uderzenia gorąca lub poty nocne
- występuje suchość pochwy
- pojawiają się trudności z zajściem w ciążę
- występują objawy niedoboru estrogenów bez jasnej przyczyny.
POI należy brać pod uwagę również u kobiet z czynnikami ryzyka, takimi jak określone leczenie onkologiczne lub obciążenie rodzinne.
Jak rozpoznaje się POI?
Diagnostyka zaczyna się od wywiadu.
Lekarz może zapytać:
- kiedy zaczęły się zaburzenia cyklu
- jak wcześniej wyglądały miesiączki
- czy występują objawy niedoboru estrogenów
- czy pacjentka była leczona onkologicznie
- czy miała operacje jajników
- czy w rodzinie występowała wczesna menopauza lub POI
- jakie leki i hormony przyjmuje.
Pierwszym krokiem przy braku miesiączki jest również wykluczenie ciąży.
Jak wygląda dalsza diagnostyka po potwierdzeniu POI?
Po rozpoznaniu ważne jest nie tylko ustalenie możliwej przyczyny, ale również ocena konsekwencji niedoboru estrogenów.
W zależności od sytuacji diagnostyka może obejmować:
- badania genetyczne
- ocenę wybranych chorób autoimmunologicznych
- ocenę tarczycy
- ocenę zdrowia kości
- ocenę czynników ryzyka sercowo-naczyniowego.
Zakres badań dobiera się indywidualnie.
Jak wygląda leczenie POI?
Najważniejszym elementem leczenia u większości kobiet bez przeciwwskazań jest terapia hormonalna zastępująca niedobór hormonów jajnikowych.
Nie służy ona wyłącznie zmniejszaniu uderzeń gorąca.
Ma również znaczenie dla:
- kości
- układu sercowo-naczyniowego
- zdrowia seksualnego
- długoterminowych następstw niedoboru estrogenów.
Aktualne międzynarodowe wytyczne zalecają terapię hormonalną do czasu osiągnięcia typowego wieku naturalnej menopauzy, nawet jeśli kobieta nie odczuwa nasilonych objawów niedoboru estrogenów.
Czy kobieta z POI może zajść w ciążę naturalnie?
Może, ale prawdopodobieństwo jest wyraźnie obniżone.
POI nie oznacza zawsze całkowitego i nieodwracalnego ustania funkcji jajników.
U części kobiet aktywność jajników może okresowo wracać i może dojść do spontanicznej owulacji.
Nie ma jednak skutecznego leczenia, które w sposób przewidywalny przywracałoby prawidłową rezerwę jajnikową albo gwarantowało naturalną ciążę.
Jak przygotować się do konsultacji?
Warto przygotować informacje:
- kiedy cykle zaczęły się zmieniać
- kiedy wystąpiła ostatnia miesiączka
- czy występują uderzenia gorąca
- czy pojawiła się suchość pochwy
- czy pacjentka planuje ciążę
- czy wcześniej stosowano chemioterapię lub radioterapię
- czy wykonywano operacje jajników.
Warto zabrać wyniki:
- FSH
- estradiolu
- AMH, jeśli było oznaczane
- badań tarczycy
- wcześniejszych USG
- badań genetycznych lub autoimmunologicznych, jeśli były wykonywane.
Przydatna będzie również informacja o wieku menopauzy u matki i sióstr oraz o innych przypadkach POI w rodzinie.
Najczęstsze pytania
Czy POI oznacza menopauzę przed 40. rokiem życia?
Nie dokładnie. Objawy i niedobór estrogenów mogą przypominać menopauzę, ale funkcja jajników w POI może okresowo wracać. Dlatego preferuje się określenie „przedwczesne wygasanie czynności jajników”, a nie „przedwczesna menopauza”.
Czy jeden wysoki wynik FSH oznacza POI?
Aktualne międzynarodowe wytyczne dopuszczają rozpoznanie przy odpowiednich zaburzeniach cyklu i FSH powyżej 25 IU/l; jeśli istnieje niepewność, wynik powinien być powtórzony po 4–6 tygodniach. Inaczej wygląda to w starszych zaleceniach NICE, które nadal wymagają dwóch oznaczeń, dlatego wynik powinien być interpretowany przez specjalistę.
Czy niskie AMH oznacza POI?
Nie. AMH nie jest podstawowym testem służącym do rozpoznawania POI. Może być pomocne przy niejednoznacznych wynikach FSH, ale sam niski wynik AMH nie wystarcza do postawienia diagnozy.
Czy z POI można zajść w ciążę?
Tak, spontaniczna owulacja może okresowo wystąpić, ale płodność jest istotnie obniżona i nie można przewidzieć, kiedy funkcja jajników się pojawi. Przy planowaniu ciąży warto omówić wszystkie możliwości z lekarzem zajmującym się rozrodczością.
Czy przy POI trzeba stosować hormony, jeśli nie mam uderzeń gorąca?
U większości kobiet bez przeciwwskazań tak. Terapia hormonalna jest zalecana nie tylko na objawy, ale również w celu ograniczenia długoterminowych następstw niedoboru estrogenów dla kości i innych układów. Zwykle zaleca się ją do typowego wieku naturalnej menopauzy.
Czy HRT przy POI zwiększa ryzyko raka piersi?
Aktualne wytyczne wskazują, że nie ma dowodów na zwiększenie ryzyka raka piersi ponad ryzyko zdrowych kobiet w tym samym wieku. Sytuacja jest inna u pacjentek z określonymi przeciwwskazaniami, na przykład przebytym hormonozależnym rakiem piersi.
Czy HRT zabezpiecza przed ciążą?
Nie. Klasyczna hormonalna terapia zastępcza nie jest antykoncepcją. Ponieważ przy POI mogą pojawiać się sporadyczne owulacje, kobieta, która nie chce zajść w ciążę, powinna omówić odpowiednią metodę antykoncepcji.
Czy POI i obniżona rezerwa jajnikowa to to samo?
Nie. Obniżona rezerwa jajnikowa oznacza mniejszą liczbę dostępnych pęcherzyków, ale kobieta może nadal regularnie miesiączkować i owulować. POI oznacza natomiast zaburzenie samej czynności jajników przed 40. rokiem życia, potwierdzone zaburzeniami cyklu i wynikami hormonalnymi.
