Ból kolana i choroba zwyrodnieniowa – kiedy potrzebna jest ocena?
Choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego, nazywana także gonartrozą lub osteoartrozą kolana, jest przewlekłą chorobą całego stawu. Może powodować ból podczas chodzenia, sztywność, ograniczenie ruchomości oraz trudności podczas wchodzenia po schodach, wstawania z krzesła czy dłuższego spaceru.
Zmiany zwyrodnieniowe nie oznaczają wyłącznie „zużycia chrząstki”. Proces może obejmować także kość podchrzęstną, błonę maziową, łąkotki, więzadła oraz mięśnie otaczające staw. Co ważne, stopień zmian widocznych na RTG nie zawsze odpowiada nasileniu dolegliwości.
W większości przypadków leczenie rozpoczyna się od metod nieoperacyjnych: odpowiednio dobranego ruchu i ćwiczeń, modyfikacji obciążeń, redukcji nadmiernej masy ciała, jeśli jest potrzebna, oraz leczenia przeciwbólowego dobranego do sytuacji pacjenta.
Sprawdź konsultacje ortopedyczne we Wrocławiu.
Czym jest choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego?
Staw kolanowy tworzą kość udowa, piszczelowa i rzepka. Powierzchnie stawowe pokrywa chrząstka umożliwiająca płynny ruch i przenoszenie dużych obciążeń.
W chorobie zwyrodnieniowej stopniowo zmieniają się różne elementy stawu.
Może dochodzić między innymi do:
- zmian chrząstki stawowej
- przebudowy kości podchrzęstnej
- powstawania osteofitów, czyli wyrośli kostnych
- zmian w obrębie błony maziowej
- zmian degeneracyjnych łąkotek
- osłabienia mięśni stabilizujących kolano.
Choroba ma bardzo indywidualny przebieg. U części osób objawy przez wiele lat są stabilne, a u innych stopniowo ograniczają sprawność.
Jakie są objawy zwyrodnienia kolana?
Najczęściej występuje ból związany z obciążaniem stawu.
Może pojawiać się podczas:
- chodzenia
- wchodzenia i schodzenia po schodach
- wstawania z krzesła
- przysiadania
- długiego stania
- dłuższej aktywności fizycznej.
Mogą występować również:
- sztywność kolana
- ograniczenie wyprostu lub zgięcia
- okresowy obrzęk
- trzeszczenie lub uczucie tarcia
- osłabienie mięśni
- pogorszenie stabilności i sprawności.
W bardziej zaawansowanej chorobie ból może pojawiać się także przy niewielkim obciążeniu, a czasami w spoczynku lub w nocy.
Gdzie boli kolano przy zwyrodnieniu?
Ból może być odczuwany w różnych częściach stawu.
Może dotyczyć:
- przyśrodkowej strony kolana
- bocznej strony kolana
- przedniej okolicy wokół rzepki
- głębszej części stawu.
Lokalizacja zależy między innymi od tego, która część kolana jest najbardziej obciążona.
Sam punkt występowania bólu nie wystarcza jednak do rozpoznania choroby zwyrodnieniowej.
Czy ból pod rzepką może oznaczać zwyrodnienie?
Tak.
Zmiany mogą dotyczyć stawu rzepkowo-udowego.
W takim przypadku dolegliwości mogą szczególnie nasilać się podczas:
- schodzenia po schodach
- wstawania
- wykonywania przysiadu
- długiego siedzenia z ugiętymi kolanami.
Podobne objawy występują jednak również w innych problemach stawu rzepkowo-udowego.
Czy sztywność rano jest typowa?
Może występować.
W typowej chorobie zwyrodnieniowej sztywność po przebudzeniu jest jednak zazwyczaj stosunkowo krótka.
U osoby w wieku co najmniej 45 lat połączenie bólu stawu związanego z aktywnością oraz braku porannej sztywności albo sztywności trwającej nie dłużej niż około 30 minut często pozwala rozpoznać chorobę zwyrodnieniową klinicznie.
Długotrwała sztywność poranna może sugerować potrzebę wykluczenia innych chorób, w tym zapalnych chorób stawów.
Czy chrupanie i trzeszczenie oznacza chorobę zwyrodnieniową?
Nie zawsze.
Odgłosy dochodzące z kolana są częste także u osób bez istotnej choroby.
Większe znaczenie mają wtedy, gdy towarzyszą im:
- ból
- obrzęk
- ograniczenie ruchomości
- pogorszenie funkcji.
Samo „strzelanie” kolana nie pozwala rozpoznać gonartrozy.
Czy choroba zwyrodnieniowa oznacza, że kolano jest zużyte?
To duże uproszczenie.
Staw jest żywą strukturą zdolną do adaptacji.
Choroba zwyrodnieniowa obejmuje procesy biologiczne, mechaniczne i zapalne dotyczące różnych tkanek stawu.
Dlatego nie powinno się przekazywać pacjentowi komunikatu, że „kolano jest starte i nic już nie można zrobić”.
Nawet przy widocznych zmianach strukturalnych można często znacząco poprawić siłę, sprawność i kontrolę bólu.
Jakie są przyczyny zwyrodnienia kolana?
Najczęściej nie ma jednej przyczyny.
Do czynników zwiększających ryzyko należą między innymi:
- wiek
- wcześniejsze urazy
- nadmierna masa ciała
- przeciążenia
- niektóre nieprawidłowości biomechaniczne
- przebyte uszkodzenia łąkotki lub więzadeł
- wcześniejsze złamania w okolicy stawu
- predyspozycje indywidualne
- niektóre choroby stawów.
Choroba może wystąpić również u osoby, która nie ma wszystkich wymienionych czynników.
Czy wiek jest najważniejszą przyczyną?
Ryzyko wzrasta wraz z wiekiem, ale osteoartroza nie jest nieuniknionym następstwem starzenia.
Może występować również u osób młodszych, szczególnie po:
- urazach
- operacjach
- poważnych uszkodzeniach więzadeł lub łąkotek
- długotrwałych nieprawidłowych obciążeniach.
WHO podkreśla, że choroba zwyrodnieniowa nie jest po prostu naturalnym i nieuniknionym skutkiem wieku.
Czy uszkodzenie łąkotki może prowadzić do zwyrodnienia?
Może zwiększać ryzyko.
Łąkotki pomagają rozkładać obciążenia w kolanie.
Jeżeli część ich funkcjonalnej tkanki zostanie poważnie uszkodzona lub usunięta, zwiększa się obciążenie chrząstki stawowej.
Nie oznacza to jednak, że każda osoba po urazie łąkotki rozwinie objawową gonartrozę.
Urazowe uszkodzenia łąkotek i więzadeł kolana będą osobną stroną tego klastra.
Najczęstsze pytania
Czy zwyrodnienie kolana można cofnąć?
Nie ma obecnie standardowego leczenia pozwalającego całkowicie odwrócić zaawansowane zmiany strukturalne. Można jednak znacząco zmniejszyć ból, zwiększyć siłę i poprawić funkcję, często przez długi czas bez operacji.
Czy trzeba przestać chodzić i ćwiczyć?
Nie. Odpowiednio dobrane ćwiczenia należą do podstawowych metod leczenia. Całkowite unikanie ruchu prowadzi do osłabienia mięśni i może pogarszać funkcję.
Czy zwyrodnienie zawsze widać na RTG?
RTG może wykazać charakterystyczne zmiany, ale typową osteoartrozę często można rozpoznać klinicznie. Co więcej, obraz zdjęcia nie zawsze odpowiada nasileniu bólu.
Czy potrzebny jest rezonans?
Zwykle nie. MRI nie jest rutynowym badaniem przy typowej gonartrozie. Jest przydatne przede wszystkim wtedy, gdy podejrzewa się dodatkowe uszkodzenie lub inne źródło dolegliwości.
Czy zastrzyk do kolana odbudowuje chrząstkę?
Kortykosteroid może krótkotrwale ograniczyć ból, ale nie odbudowuje chrząstki. Nie ma także podstaw do gwarantowania regeneracji stawu po PRP, kwasie hialuronowym czy terapiach komórkowych.
Czy kwas hialuronowy jest standardowym leczeniem zwyrodnienia?
Nie według aktualnego NICE. Wytyczne zalecają, aby nie oferować dostawowych iniekcji hialuronianu w leczeniu osteoartrozy.
Czy każdy pacjent ze zwyrodnieniem będzie potrzebował endoprotezy?
Nie. Wiele osób można przez długi czas skutecznie prowadzić zachowawczo. Operację rozważa się przede wszystkim wtedy, gdy ból i utrata funkcji znacząco obniżają jakość życia mimo właściwego leczenia.
Czy zmiany zwyrodnieniowe oznaczają zakaz sportu?
Nie. Aktywność powinna być dobrana do możliwości i objawów, ale samo rozpoznanie osteoartrozy nie oznacza konieczności rezygnacji z ruchu. Regularna aktywność jest częścią leczenia.
